مقاله باعنوان : طرح شهردارمدرسه وآسیب شناسی مشارکت اجتماعی
بررسي طرح شهردار مدرسه و آسيب‌شناسي مشاركت اجتماعي
مقدمه
روند اجراي طرح شهردار مدرسه از آغاز تاكنون چگونه بوده است؟ دلايل تاريخي كمرنگي مشاركت اجتماعي در كشور ما چيست؟ چالش‌ها و تنگناهاي موجود در آموزش و پرورش كدامند؟ مباني انگيزش مشاركت از نظر صاحبنظران چيست؟ عوامل موثر در تكوين طرح شهردار مدرسه و اهداف آن كدامند؟ شهردار مدرسه كيست و حوزه فعاليت شهرداري مدرسه چيست؟ موانع اساسي در روند اجراي طرح كدامند؟ براي ايجاد اصلاحات در ساختار اجرايي طرح چه بايد كرد؟
هفتمين دوره انتخابات باشكوه شهرداران مدارس در آبان ماه سال گذشته برگزار شد و برگ ديگري از صفحات يك پروژه تمام عيار در قلمرو شهرهاي آموزش دهنده در شهر ما ورق خورد. به بهانه پايان هفتمين سال تحصيلي شهرداران مدارس بر آن شديم مروري داشته باشيم بر ضرورتها، اهداف، روند اجرا، موانع و راهبردهاي اجرايي طرح تا شايد شاهد تحول و يا بهبود مستمر آن در دوره‌هاي بعدي انتخابات باشيم.
پاسخ به سؤالات فوق بخشي از هدفهاي مورد انتظار گزارش است كه در آن ضمن مرور كوتاه به روند اجراي یکی از طرح های ساختاری در امر آموزش مشارکت و مباني حاكم بر آن، ضرورت اجراي طرحهاي بنيادين در امر مشاركت جمعي مورد تبیین می گردد. و در پايان با تحليل متغيرهاي موثر در ساختار طرح ، به راهبردهاي كلان و اجرايي در امر اصلاحات طرح شهردار مدرسه اشاره خواهد شد. شايان ذكر است با توجه به اينكه اينجانب از بدو شكل‌گيري طرح تاكنون بدليل اشتغال در اجراي طرح فراز و نشيب‌هاي آن را در ابعاد مختلف لمس نموده‌ام لذا نگرش موجود در گزارش مي‌تواند ناخواسته متأثر از رويكرد عيني و اجرايي نسبت به موضوع باشد كه اميدوارم در هر حال نگارش اين مقاله، بابي باشد براي مطالعات و پژوهش‌هاي جامع توسط اصحاب علوم اجتماعي تا شاهد توسعه، تقويت و تعميق اينگونه طرحها در تمامي عرصه‌هاي اجتماعي و فرهنگي باشيم كه براي بالندگي پايدار ميهن اسلامي راهي جز تقويت و ترويج مشاركت جمعي و مردمي به اشكال بنيادي و سازمان يافته، نيست.
شهردار مدرسه از آغاز تاكنون
طرح شهردار مدارس در سال تحصيلي 73-1372 بطور آزمايشي در 20 مدرسه راهنمايي شهر تهران به اجرا درآمد كه بدنبال نتايج مثبت آن در سالهاي بعد منجر به تعميم طرح در سطح 40 مدرسه در سال 74-73 شد. طرح شهردار مدرسه بعد از مرحله اول در سال 74 هر ساله با شدت و ضعف در ابعاد كمي و كيفي بطور متوسط در 200 الي 300 مدرسه راهنمايي شهر تهران با مساعدت و همكاري اداره كل آموزش و پرورش شهر تهران اجرا شد. عوامل اساسي افت و خيز در روند اجراي طرح عموماً ناشي از:
الف) مسائل مالي و اعتباري
ب) عدم تثبيت طرح و جايگاه آن در تشكيلات برخي از مناطق آموزش و پرورش و شهرداري
ج) همسو نبودن رويه‌هاي اجرايي در شهرداري و آموزش و پرورش بدليل ابهام ساختارهاي ارتباطي و اتكاء طرح بميزان همكاري و پذيرش طرح توسط مديران دو نهاد آموزش و پرورش و شهرداري (اتكاء طرح به شخص) و د) پيدايش مسائل مبتلا به مديريت شهري تهران در نيمه دوم دهه 70 بوده است. اين طرح در سال 79 مجدداً با قوت بيشتر در 300 مدرسه اجرا شد و در سال تحصيلي جاري (81-1380) بعلت مشكلات مالي و اعتباري در 200 مدرسه راهنمايي شهر تهران بطور رسمي در حال اجراء است. منظور از اجراء رسمي طرح بدان معني است كه طرح با پشتوانه كامل انساني، كارشناسي، اعتباري و نظارتي بطور همزمان در قالب تقويم اجرايي و سياستهاي مركزي اجرا مي‌گردد.
در كنار اين شيوه از اجراي طرح برخي از مدارس بنا به علاقه مديران مدرسه نسبت به اجراء طرح اقدام نموده كه در صورت نياز به حمايت‌هاي كارشناسي و مشاوره، ستاد مركزي طرح و مناطق شهرداري پشتيباني لازم نسبت به اجراء طرح فوق غير از تهران در برخي از شهرهاي كشور با اخذ مواد آموزشي و اطلاعات موردنياز اعم از كتاب، بروشور، اطلاعيه‌هاي آموزشي و جزوات و اخذ راهنمايي‌هاي كارشناسي از ستاد مركزي اجراء مي‌گردد. با وجود اينكه همزمان با افتتاح هر دوره از انتخابات شهرداران مدارس توسط مسئولين ارشد دو نهاد نويد اين امر داده مي‌شود كه اين طرح در سطح كل مدارس راهنمايي شهر تهران تعميم داده مي‌شود. متأسفانه تابحال اين امر محقق نشده است. بطوريكه در سال تحصيلي جاري نيز وعده تعميم آن در كل مدارس راهنمايي شهر تهران توسط شهردار تهران در مراسم افتتاحيه هفتمين دور از انتخابات سراسري شهرداران مدارس كه در 29 آبان سال 80 برگزار گرديد داده شد كه بنظر مي‌رسد تحقق اين امر مستلزم ملاحظاتي است كه در اين گزارش به آن اشاره شده است.
ضرورت اجراي طرحهاي بنيادين در امر مشاركت اجتماعي
كم رنگ بودن مشاركت اجتماعي در عرصه‌هاي رسمي و غيررسمي ريشه در عوامل متعدد پيدا و پنهان جامعه دارد. با توجه به اينكه هدف اساسي طرح شهردار مدرسه توسعه و ترويج مشاركت و نهادينه كردن آن است، در اين بخش ضمن اشاره كوتاه به سير تاريخي مشاركت در ايران به چالش‌ها و تنگناهاي موجود در آموزش و پرورش تهران و ضرورت ايجاد اصلاحات بمنظور جلب مشاركت مردم و ساير نهادها اشاره مي‌شود و در پايان انگيزش مشاركت در تئوريهاي اجتماعي و روانشناسي بعنوان مباني جامعه پذيري مورد بحث قرار مي‌گيرد.
سير تاريخي مشاركت اجتماعي در ايران
كم رنگي مشاركت اجتماعي ريشه در تضاد بين نظام استبدادي فردمدار با جامعه دارد، در اين گونه نظام‌ها جلوگيري از مشاركت اجتماعي به منزله مكانيسم تداوم حاكميت تلقي مي‌شود. گرچه استبداد و كاربرد زور در طول تاريخ در تمامي حكومتها به انحاي مختلف ديده مي‌شود ولي اين امر در فلسفه سياسي تطبيقي بيشتر به مشرق زمين نسبت داده مي‌شود. بطوريكه در آثار، رساله‌ها و انديشه‌هاي نويسندگان ايراني چون: سياست‌نامه، قابوس نامه، تاريخ بيهقي و صدها رساله ديگر و همچنين در آثار متعدد صاحبنظران علوم اجتماعي چون: هرودت، بيكن، ماكس و بر همه و همه به صور مختلف اعمال سلطه و زور به عنوان ابزار تداوم حاكميت نظام تئوريزه شده است. در نظامهاي استبدادي و خودمدار تشكلهاي اجتماعي يا بوجود نمي‌آيد و يا در صورت بروز تحريف مي‌شود كه اين جريان موجب تضعيف جامعه مدني، حاكميت قانون و تشكيل نهادهاي مشاركتي در عرصه‌هاي رسمي مي‌گردد. در اينگونه حكومتها هويت فردي از نگاه وابستگي به حيطه‌هاي غيررسمي چون ايل، عشيره، انجمن خانوادگي، پيوندهاي خوني و فاميلي و خاستگاه جغرافيايي تعريف و معنا پيدا مي‌كند نه تعلق و وابستگي به محله و شهر، كه اين امر منجر به از بين رفتن احساس تعلق خاطر افراد و شهروندان و بي‌توجهي به حقوق ديگران و عرصه‌هاي عمومي شهر مي‌گردد. ظهور انقلاب اسلامي در سال 57 را مي‌توان نقطه عطفي در زدودن تفكرات زورمدارانه در عرصه سياسي و مشاركت كشور قلمداد مي‌گردد كه نمود بارز آن براندازي نظام شاهنشاهي، 8 سال دفاع مقدس، حضور فعال و پايبندي به نظام در عرصه‌هاي سياسي اعم از انتخابات و راهپيمايي‌ها و پيدايش تحولات سياسي در اواخر دهه 70 با بروز و ظهور جريانهاي اصلاح طلب و شفاف شدن نسبي مواضع و آراء و عقايد احزاب و تشكلهاي مردمي نمونه‌اي از رخدادهايي بود كه همه و همه مظاهري از تئوريزه شدن شاخص‌هاي مشاركت در عرصه‌هاي رسمي قلمداد مي‌گردند كه استمرار و تبديل مشاركت از وضعيت فعلي به مشاركت به مفهوم واقعي آن مستلزم هدايت آگاهانه و با برنامه طرحهاي بنيادي در امر مشاركت اجتماعي مي‌باشد. چرا كه تضمين فرداي باعزت ميهن اسلامي مستلزم تقويت نهادهاي مردمي و مدني و افزايش مشاركت اجتماعي است.
چالش‌ها و تنگناهاي آموزش و پرورش شهر تهران
در هر عصر و زمان هنگامي كه بسياري از مردم نمي‌توانند پاسخهاي مناسبي براي مشكلات متعدد و متنوع خود بيابند آموزش و پرورش و عملكرد آن را مورد سوال قرار مي‌دهند و پرسشهايي از اين قبيل را مطرح مي‌كنند:
- آيا آموزش و پرورش آينده و سعادت ما را تامين مي‌كند؟
- آيا آموزش و پرورش قادر است منابع اقتصادي و مالي كافي و ضروري موردنياز خود را تامين كند؟ نتيجه اين همه تلاش و زحمت و سالها درس خواندن چيست؟ حقيقت اين است در بسياري موارد افراد نمي‌توانند پاسخهاي مناسب براي پرسشهاي خود بيابند و اين نتيجه‌گيري منفي سبب پيدايش و رشد فكري خطرناك و هشدار دهنده‌اي در اذهان جامعه مي‌شود كه آموزش و پرورش كليد سعادت و پيشرفت و رفاه جامعه نيست! و... و بايد در جاي ديگر به جستجوي آن پرداخت كه در اين حالت نشانه‌هاي از هم گسيختگي آموزش و پرورش نمودار مي‌گردد... چه بايد كرد؟ بدون شك يكي از شيوه‌ها متحول كردن جريانهاي سنتي در آموزش و پرورش و استمرار اصلاحات در مديريت آموزشي و غيررسمي نمودن آموزش مدرسه‌اي و بسط فراگيري در طول عمر به عنوان شعار امروز تعليم و تربيت فرامدرن است. اين تفكر در طول چند دهه گذشته بسيار بارور شده و به شكل بنيادي كرانه‌هاي قلمرو آموزش و پرورش جهان را تغيير داده است. با توجه به جايگاه فوق آموزش و پرورش كلان شهر تهران نيز به دلايل عديده در حال حاضر با محدوديتها و چالش‌هاي متعدد زير را در تعيين الويت گزينه‌هاي تصميم‌گيري و استقرار اصلاحات پيش رو دارد كه همه اينها بصورت پيدا و پنهان نمونه‌هاي بارز از هم گسيختگي بشمار مي‌روند كه در صورت عدم پيشگيري بموقع و اصلاحات لازم مي‌بايد منتظر بحران در نظام آموزشي بعنوان يكي از اركان رشد و توسعه پايدار بود.
كلان شهر تهران بعنوان يك شهر كاملاً سياسي مسائل كلان نيز دارد. رشد روزافزون جمعيت، فقر و اختلافات طبقاتي، توسعه نيافتگي، تبعيض و نابرابري اجتماعي، آسيبهاي رو به رشد اجتماعي و... موجب مسائلي از قبيل كم توجهي به مؤلفه‌هاي فرهنگي بدليل سوءگيري براي جبران عقب ماندگي، حاشيه نشيني در جنوب و تحرك آن در شمال، بيكاري، طلاق، بزهكاري، رواج فساد، عدم اميد به آينده در جوانان، بحران هويت و... شده است. نظام آموزشي ديوان سالار موجود بدليل كم توجهي به چالش‌هاي اساسي پيش رو اعم از اشتغال، ناكار آمدي، مهارتهاي شهروندي، بحران هويت، انفجار جمعيت با توجه تغيير هرم سني دانش‌آموزان، شرايط نابهنجار فارغ التحصيلان در توسعه هنجارها و جامعه پذيري و... با تحولات سياسي، اجتماعي و فرهنگي و اقتصادي فاصله گرفته است. اين در حالي است كه از آموزش و پرورش هر جامعه‌اي بعنوان پرچمدار تحولات آن جامعه ياد مي‌گردد.
ـ تنگناهاي ناشي از كاستي‌هاي مالي و اعتباري، با توجه به درجه اهميت امور مدارس در آموزش و پرورش و عدم تخصيص بودجه كافي عملاً فعاليتهاي غني سازي اوقات فراغت دانش‌آموزان را بعنوان يك بخش حياتي نظام آموزشي مبتني بر مشاركت تحت شعاع قرار داده است.
ـ تنگناهاي ناشي از مشكلات مدارس اعم از كمبود كلاسهاي درس، مدارس استيجاري و غيراستاندارد، بطوريكه در حال حاضر اعتبار عمراني سالانه آموزش و پرورش استان تهران براي تامين كلاس درس متناسب با تعداد دانش‌آموزان حدود 6 درصد اعتبار مورد نياز مي‌باشد.
ـ تنگناهاي ناشي از نيروي انساني خلاق، متخصص و توانمند و خبره در امر تعليم و تربيت و مديريت آموزشي:
الف) وجود مديريت و كادر اداري سنتي در مدارس. ب) عدم وجود برنامه و شرح وظايف مربيان بعنوان فعاليتهاي مشاركت جويانه. ج) عدم درك و باور صحيح از مفهوم مشاركت و مديريت مشاركتي توسط مديران مدارس و كاركنان. د) عدم وجود سيستم ارتباطي نوين و تكيه بر رويه‌هاي سنتي و صدور بخشنامه در روند اجراي مديريت مشاركتي.
چالش‌هاي فوق بخشي از واقعيات موجود در آموزش و پرورش است كه در تعيين الويت‌ها توسط مراكز تصميم‌گيري نقش بسزايي دارند.
انگيزش مشاركت اجتماعي بعنوان مباني تكوين طرح شهردار مدرسه
مازلو در نظريه سلسله مراتب نيازها ريشه بسياري از مشكلات اجتماعي را در برآورده نشدن نيازهاي ثانويه مي‌داند كه تعلق اجتماعي از جمله اين نيازها است، اميل دور كيهم در نظريه كنترل اجتماعي مي‌نويسد: اساسي‌ترين شيوه كنترل اجتماعي براي تأثير بر رفتار آنان آموزش رفتارهاي اجتماعي است. براساس اين نظريه نفوذ نظارت كننده جامعه بعنوان محدود كننده تمايلات فردي موجب تلاقي آرزوهاي فردي با هنجارهاي مشترك مي‌شود كه در نتيجه آن افراد اهداف مشخصي را دنبال مي‌كنند و مشاركت اجتماعي بي‌معني مي‌شود. هرتز برگ در تبيين نظريه انگيزش و بهداشت مي‌گويد: انسان دو دسته نياز متفاوت دارد كه مستقل از يكديگر رفتار انسان را تحت تأثير قرار مي‌دهند. به اعتقاد وي اگر نيازهاي انگيزشي همانند تعلق اجتماعي فرصت رشد پيدا نكنند زمينه براي همكاري و مشاركت افراد فراهم نمي‌آيد. پارسونز جامعه پذيري را مجموعه‌اي از فرايندهايي مي‌داند كه به مدد آنها اجتماعي شدن افراد تحقق مي‌يابد و از طريق آن فرهنگ انتقال مي‌يابد. وي معتقد است جامعه‌پذيري يكي از عوامل مهم انگيزش رفتارهاي اجتماعي است كه در برخورد فرد با نظامهاي ارتباطي از جمله خانه، دوستان و مدرسه شكل مي‌گيرد. لذا اگر مشاركت فرد در اين نظام‌ها تضعيف شود شخصيت او دچار آسيب خواهد شد. لوين نيز در نظريه ميدان اجتماعي رفتار انسان را تابع دو دسته عوامل شخصي و محيطي مي‌داند. او در نتيجه يك آزمايش‌هاي پژوهشي در باب مشاركت مي‌نويسد: هرگاه مردم در كارگرداني كارها مشاركت داده شوند ميزان مقاومت و ايستادگي آنان در برابر دگرگوني و نوسازي و نوآفريني كاهش مي‌يابد و هويت آنها را با اهداف آن ژرفا مي‌بخشد.
رئوس كلي و مباني حاكم بر طرح شهردار مدرسه
با توجه به اينكه هر طرحي بنا به شرايط و مقتضيات زماني محيط پيرامون شكل مي‌گيرد و با اهداف خاصي كه براي آن ترسيم شده است در يك ساختار نسبي اجرا مي‌گردد لذا شناخت علت وجودي، اهداف و شيوه اجرايي طرح شهردار مدرسه در اين بخش مورد بحث قرار مي‌گيرد.
الف) عوامل موثر در تكوين طرح
طرح شهردار مدرسه با تفكر تقويت و توسعه مشاركت جمعي در عرصه نهاد سازمان يافته شكل گرفت. عواملي كه در تكوين تئوري طرح موثر بوده است بشرح زير مي‌باشد:
ـ نياز به مشاركت جمعي در عرصه سازندگي كشور بعد از انقلاب اسلامي و جنگ تحميلي. ـ ضعف نظام مشاركت در عرصه سازمانهاي رسمي به دلايل تاريخي ياد شده. ـ فضاي حاكم بر مديريت شهري تهران در دهه 70 و رونق كمي و كيفي فعاليتهاي اجتماعي در تشكيلات شهرداري و تلاش در جهت توسعه اين سياست. ـ ضرورت وجود يك فضاي سازمان يافته و قابل كنترل با اهرم‌هاي اجتماعي، تربيتي و روانشناختي بعنوان بستر تكامل طرح به منظور دستيابي به پروژه آموزش و ترويج فرهنگ شهرنشيني و آموزش مهارتهاي شهروندي. ـ تجربه مدل جامعه پذيري توسط دانش‌آموزان با ايفاي نقش و مسئوليت‌هاي تعريف شده در شهرداري مدرسه. ـ حمايت و ساماندهي نظام‌مند منابع مادي و معنوي تعريف شده در راستاي توسعه و تجهيز مدارس توسط شهرداري تهران.
ب) هداف اساسي طرح
ـ تقويت روحيه مشاركت جويي داوطلبانه نوجوان در سطوح مختلف. ـ شخصيت بخشيدن به نوجوانان و جوانان براي ايجاد تعادل رفتاري و عاطفي. ـ شناخت بهتر شهر و مدرسه و محيط پيرامون آن. ـ تمرين جامعه‌پذيري بمنظور آمادگي و رويارويي فعال با محيط اجتماعي. ـ ايجاد فرصتي براي بروز اقدامات جسورانه در عرصه فعاليتهاي اجرايي بطوريكه خودشان تصميم بگيرند، با انگيزه دروني خودشان عمل نمايند و توانايي‌هاي خود را در ميدان عمل بيازمايند. ـ يادگيري عملي مشاركت جمعي از طريق تصميم‌گيري امور مربوطه به مدرسه. ـ رشد و تقويت روحيه مسئوليت‌پذيري در جامعه.
ج) روش اجراء طرح
براساس اين طرح دانش‌آموزان با توجه به 3 شرط علاقه‌مندي دانش‌آموز، داشتن انگيزه كار گروهي و اخذ رضايت‌نامه والدين ابتدا كانديداتوري خود را جهت تصدي شهرداري مدرسه اعلام مي‌نمايند. پس از اين مرحله در يك فرصت تبليغات انتخاباتي نسبت به معرفي توانايي‌ها و برنامه‌هاي خود اقدام نموده و در پايان كسي كه حائز بالاترين راي در انتخابات شود بعنوان شهردار مدرسه، نفر دوم رئيس شوراي شهر، نفر سوم الي ششم بعنوان اعضاء شوراي شهر و نفرات ششم تا يازدهم بعنوان معاونين شهردار در 6 حوزه بهداشت و محيط زيست، اجتماعي و فرهنگي، ايمني، ترافيك و ورزشي تعيين مي‌گردند. شهردار مدرسه پس از انتخاب دانش‌آموزان به كمك معاونين و نيز معاونين به كمك گروههاي كاري داوطلبانه از بين دانش‌آموزان طرحها و برنامه‌ها را به تصويب شوراي شهر رسانده و از طريق مدير و مربي مدرسه با حمايت ستاد منطقه‌اي طرحهاي دانش‌آموزي در طول سال تحصيلي در قالب تقويم اجرايي نسبت به اجراي طرح اقدام مي‌نمايد. تركيب ستاد منطقه‌اي طرح در حال حاضر شامل معاون آموزش عمومي و تربيتي، كارشناسان رابط در اداره آموزش و پرورش مناطق و معاون امور اجتماعي و كارشناسان رابط طرح در شهرداري هر منطقه مي‌باشند.
متغيرهاي اساسي طرح شهردار مدرسه و راهبردهاي كلان و اجرايي
مدل ارتباطي مطلوب براي ساختار شبكه ارتباطي اجراي طرح شهردار مدرسه كه در ادامة گزارش ترسيم شده است تركيبي از ارتباط عوامل موثر در كارايي طرح مي‌باشد كه چگونگي ساز و كار هريك از عوامل و متغيرهاي موجود در آن در قالب يك سيستم، ارتباط مستقيم با ميزان كارآيي طرح شهردار مدرسه دارد.
ساختار شبكه ارتباطي اجراي طرح شهردار مدرسه
با توجه به مدل فوق در نتيجه يك ارتباط دوجانبه بين نهاد شهرداري و آموزش و پرورش، برنامه‌هاي ستاد مركزي طرح از طريق ستاد منطقه به مدرسه و شهرداري مدرسه اعلام مي‌گردد و متعاقباً كليه امور شهرداري مدرسه از طريق ستاد منطقه‌اي در يك پروسه ارتباطي متقابل جهت پشتيباني لازم طرحهاي دانش‌آموزي به شهرداري بازخورد مي‌نمايد همان طوري كه گفته شد طرح شهردار مدرسه در يك سيستمي مركب از آموزش و پرورش و شهرداري تهران اجرا مي‌گردد ـ نهاد ارايه دهنده خدمات و تسهيلات شهري و اجتماعي در مقابل نهاد متولي تعليم و تربيت ـ در سطوح كلان اين پيش فرض ظرايف خاصي را در ذهنيت و تفكر سازماني و باورهاي منابع انساني هريك از نهادها بوجود مي‌آورد. لذا اگر ساختار ارتباطي طراحي شده متناسب با فرهنگ سازماني حاكم بر دو نهاد نباشد عملكرد هر پروژه‌اي در قالب همكاريهاي بين بخشي سازمانها عليرغم پشتيباني كامل و تلاش در سطوح مختلف تحت شعاع اين ساختار قرار مي‌گيرد. مديريت پروژه شهردار مدرسه از سوي شهرداري تهران به عنوان متولي طرح اگرچه وجاهت آرماني در محتوا از نقطه نظر علمي و محتوايي داشته باشد ليكن از آنجايي كه بذر نهال اين طرح در بستر نهادي ديگر پاشيده مي‌شود و فرض بر اين است كه آن نهاد متولي تحقق محتواي اينگونه طرحها با رويكرد آموزشي و تربيتي باشد. لذا عدم تعريف دقيق نقش و وظايف هريك از متغيرهاي موجود در ساختار طراحي شده همان‌طوري كه اشاره شده است مشكلاتي را در روند اجراء بدنبال خواهد داشت. به همين منظور در اين بخش به تفكيك نقش و راهبردهاي كلان و اجرايي پيرامون متغيرهاي موثر در روند اجرايي طرح شهردار مدرسه اشاره مي‌گردد.
جايگاه و نقش شهرداري تهران در طرح
ـ پشتيباني كامل مالي و اعتباري نسبت به اجراء و تعميم طرح برابر تقويم برنامه اجرايي و اعطاء اختيارات بيشتر به مناطق شهرداري با حذف تشريفات زائد مالي. ـ ارزيابي مستمر از روند اجراء طرح در مناطق. ـ نظارت و رهبري موثر بر روند اجراي طرح از طريق ستاد مركزي طرح شهردار مدرسه. ـ تخصيص بودجه طرح به مناطق با توجه به شاخص‌هايي چون: تعداد مدارس راهنمايي هر منطقه، بافت اجتماعي و فرهنگي مناطق، ميزان كارآيي طرح مبتني بر نتايج ارزيابي، ميزان علاقه‌مندي مديران مناطق در جهت اجراء طرح مبتني بر روشهاي كارشناسي شده و حذف رويه سنتي تخصيص بودجه با توجه به يك شاخص ثابت تحت عنوان منطقه جغرافيايي. ـ تعريف جايگاه امور مشاركت اجتماعي در تشكيلات شهرداري از حيث منابع انساني و ساختاري بمنظور توسعه و ترويج تمامي پروژه‌هاي مرتبط با بحث مشاركت تحت شعاع اين جايگاه با هدف تخصصي نمودن اين عرصه از فعاليت شهرداري. ـ برگزاري همايش‌هاي سالانه، فصلي و... مشترك بين مديران ارشد و نهاد آموزش و پرورش و شهرداري بمنظور دستيابي به راه كارهاي اجرايي و تسهيل ارتباطات سازماني. ـ ايجاد كميته تحول در مديريت شهري با مشاركت جمعي و عضويت ساير نهادهاي موثر با هدف تحقق سياستهاي كلان شهرداري تهران در خصوص توسعه و ترويج فرهنگ شهرنشيني و آموزش مهارتهاي شهروندي.
نقش و جايگاه اداره آموزش و پرورش شهر تهران در اجراي طرح شهردار مدرسه
ـ توسعه مشاركت دانش‌آموزان و تقويت تشكلهاي صنفي و دانش‌آموزي.ـ ارتباط عميق با مدرسه در جهت آموزش مهارتهاي شهروندي و آشنا نمودن دانش‌آموزان به حقوق مدني در زندگي شهرنشيني. ـ تعامل با شخصيت‌ها و گروههاي سياسي و اجتماعي با حفظ استقلال آموزش و پرورش به عنوان پرچمدار تعليم و تربيت و تحولات بمنظور استفاده حداكثر از پتانسيل نهادهاي مختلف در جهت بالندگي آموزش و پرورش در تمامي عرصه‌ها. ـ حمايت و ارائه تسهيلات براي ايجاد تشكلهاي صنفي و فعال نمودن آنها جهت تعامل جدي با آموزش و پرورش بمنظور ارتقاء سطح كيفي تعليم و تربيت غيررسمي.ـ نظام‌مند نمودن امر مشاركت و نظرخواهي در زمينه‌هاي مختلف علمي، فرهنگي و آموزشي و تلاش در جهت اشتراك منافع سازمانها و پيدا كردن ميثاق مشترك با هدف رشد و توسعه در ابعاد مختلف.ـ ايجاد اصلاحات براي رسيدن به وضع مطلوب آموزشي، علمي، تربيتي و... با استفاده از روشهاي مديريت مبتني بر مشاركت و تمركززدايي. ـ تسهيل ارتباطات بين سازماني (ادارات آموزش و پرورش و مناطق شهرداري) با حذف بروكراسي و ديوان سالاري اداري. ـ پيدا نمودن راه كار بمنظور تثبيت جايگاه امور مشاركتي مرتبط با ساير سازمانها با طراحي و عملي نمودن ساختار و تشكيلاتي در مناطق آموزش و پرورش كه رهبري و نظارت بر امور پروژه‌هاي مرتبط با امر مشاركت ساير نهادها در اين ساختار و تشكيلات تمركز، توسعه و تقويت گردد.ـ پذيرش طرح بعنوان يك طرح با مباني تربيتي، اجتماعي و فرهنگي نه يك طرح عمراني و تبيين اين جايگاه در مناطق.ـ حمايت از طرح در راستاي اشتراك منافع بين سازماني و ملي و پيدا نمودن ميثاق مشترك با ساير نهادها و شهرداري با لحاظ نمودن اولويت استقلال آموزش و پرورش.
نقش ستاد مركزي طرح شهردار مدرسه
ـ تقويت هسته تحقيق و پژوهش بمنظور مطالعه مستمر از روند اجراء طرح در مناطق و تطبيق آن با نيازهاي واقعي دانش‌آموزان بمنظور پويايي مستمر طرح.
ـ ارتقاء ميزان آگاهي مديران و مربيان و عوامل ستاد منطقه‌اي نسبت به كليات و مباني طرح، نقش و وظايف مجريان طرح در رده‌هاي مختلف با تاكيد بر جنبه‌هاي تربيتي و فرهنگي بمنظور جلوگيري از ابتلاء طرح به بيماري مرگبار اداري شدن و زدودن ذهنيت عمراني از طرح با تدارك برنامه‌هاي آموزشي مستمر در طول سال.
ـ برنامه‌ريزي بمنظور تبديل وضعيت ساختاري از وضعيت فعلي و تشكيل اداره يا سازمان به منظور مديريت و نظارت بر تمامي پروژه‌هاي مرتبط با امر مشاركت اجتماعي در سطح شهرداري تهران از جمله شهردار مدرسه.
ـ برگزاري سمينارها و همايش‌هاي تخصصي و فراخوان عمومي از صاحبنظران تعليم و تربيت بمنظور نقد سالانه از روند اجراء طرح و جمع‌بندي نقطه نظرات اصلاحي بمنظور بهبود مستمر و كيفي طرح.
ـ برگزاري جلسات مشترك مديران اجرايي شهرداري و آموزش و پرورش بمنظور تسهيل ارتباطات سازماني در روند اجراء طرح.
ـ معرفي جنبه‌هاي موفق طرح و ارائه دستاوردهاي تلاشهاي انجام شده در قالب كارنامه سالانه بمنظور جلب حمايت‌هاي سازماني و مردمي و تبليغات فرهنگي با هدف بستر سازي فرهنگي در جهت تعميم طرح در سطح ملي.
نقش مناطق آموزش و پرورش و شهرداري در اجراي طرح
ـ تقويت ستاد منطقه‌اي با ايجاد جلسات مكرر و برنامه ريزي شده بمنظور ارتباط موثر با مدارس و اعضاء طرح بمنظور اجراء دقيق برنامه‌ها. ـ برگزاري جلسات مستمر با مديران و اعضاء طرح با هدف تبيين كليات طرح و برنامه‌هاي اجرايي.ـ حمايت و پشتيباني موثر و مستمر در قبال طرحها و برنامه‌هاي دانش‌آموزي ارائه شده از سوي شهرداران مدارس.ـ تلاش در جهت فراهم نمودن فرصت‌هاي لازم براي دانش‌آموزان بمنظور بروز خلاقيت‌ها و تجربه عملي مسئوليت‌هاي واگذار شده در ميدان عمل با اعطاء اختيارات لازم از سوي كادر مديريت مدارس به صورت رسمي و عينيت بخشيدن به تمامي تلاشهاي ستادي در ارتباط با اجراء طرح شهردار مدرسه. ـ تمهيدات لازم بمنظور معرفي افراد تمام وقت و ثابت بدون اشتغال و درگيري به ساير وظايف شغلي بعنوان رابطين طرح و عضو ستاد منطقه‌اي.
خلاصه و نتيجه‌گيري
طرح شهردار مدرسه با هدف اساسي رشد مشاركت جمعي نزديك به يك دهه در مدارس راهنمايي شهر تهران در حال اجرا است. كمرنگي مشاركت اجتماعي به دلايل تاريخي، نقش مشاركت جمعي در ايجاد تحولات و بالندگي فردي و گروهي و همچنين چالش‌ها و تنگناهاي پيش روي آموزش و پرورش شهر تهران ضرورت تقويت و توسعه طرحهاي بنيادين در امر مشاركت جمعي از جمله طرح شهردار مدرسه را اجتناب‌ناپذير نموده است ولي از آنجايي كه اجراء طرح فوق مستلزم همكاريهاي بين بخشي دو نهاد (با دو فرهنگ و باورهاي سازماني) است ميزان موفقيت در دستيابي به اهداف مستلزم ملاحظاتي چون، توجه و نگاه ملي، تعريف و تصريح نقش و وظايف هريك از نهادها در ارتباط با طرح و نيز تعريف ساختاري ارتباطي متناسب با نظام مبتني بر مشاركت مي‌باشد.
حركت بطئي به سمت اداري شدن، ايجاد ذهنيت عمراني نسبت به اجراء طرح و عدم پويايي و تحول از جمله بيماري‌هايي است كه در صورت عدم پيشگيري و درمان به‌موقع تماميت طرح را تحت شعاع قرار خواهد داد. لذا راهبردهاي كلان و اجرايي پيشنهادي در ارتباط با نقش و وظيفه هريك از متغيرهاي موثر در طرح اعم از شهرداري تهران، اداره آموزش و پرورش ستاد مركزي و ستاد منطقه‌اي چنانچه در قالب يك سيستم به‌منظور ايجاد اصلاحات در طرح شهردار مدرسه مورد توجه قرار گيرد مطمئناً با قرار گرفتن طرح شهردار مدرسه در يك بستر مناسب، اهداف مورد انتظار به منصه ظهور خواهد رسيد.
برای اطلاعات بیشتر روی لینک شهردارمدرسه وموج تحولات اجتماعی در...کلیک نمائید
منابع :
ـ پيران، پرويز «طرح شهردار مدرسه گامي بسوي نهادي كردن مشاركت‌هاي اجتماعي» دفتر طرح و برنامه معاونت امور اجتماعي و فرهنگي شهرداري تهران 1373
ـ خبرگزاري جمهوري اسلامي ايران، كالبد شكافي مناطق شهري (1) و (2) شهريور 1380
ـ «طرح اجرايي شهردار مدرسه» معاونت امور اجتماعي و فرهنگي شهرداري تهران تابستان 85
شهر من گم شده است